Sancakların Sırrı: Eyüp Sultan ve Sancak Geleneği

Eyüp Sultan denince akla gelen kelimelerden biri de sancaktır. Halk arasında Hz. Ebû Eyyûb el-Ensârî, "Peygamberimizin sancaktarı" olarak anılır; Eyüp ise asırlar boyunca Osmanlı padişahlarının kılıç kuşandığı, sancağın ve saltanatın manevi merkezi olmuştur. Peki sancağın İslam'daki anlamı nedir, Eyüp Sultan'ın "alemdar" lakabı nereden gelir ve Osmanlı'nın en kutsal sancağı nerede saklanırdı? Bu yazıda sancakların sırrını, neyin belgeli neyin rivayet olduğunu ayırarak anlatıyoruz.

Sancak, Livâ, Râye ve Alem

Türkçede "sancak" ya da "bayrak" dediğimiz şey için Arapçada birkaç kelime kullanılır. Hz. Peygamber döneminde büyük savaş bayrağına râye, birliği ve komutanı gösteren daha küçük bayrağa livâ denirdi. Hadis kaynakları, Peygamberimizin râyesinin siyah, livâsının ise beyaz olduğunu bildirir (Tirmizî, Cihâd 9; İbn Mâce, Cihâd 20). Osmanlı Türkçesinde ise sancak için alem kelimesi de kullanılırdı; sancağı taşıyana alemdar ya da sancaktar denirdi.

"Alem" kelimesi bugün de hayatımızda. Eyüp Sultan Camii'nin kubbesine ve minarelerine baktığınızda en tepede gördüğünüz hilalli süslemeye de alem denir. Yani her caminin tepesinde, uzaktan görülen ve "burası bir Müslüman mabedidir" diyen küçük bir sancak vardır. Bir sonraki ziyaretinizde Eyüp Sultan'ın minarelerinin alemlerine bir de bu gözle bakın.

Peygamberimizin Sancakları ve Sancaktarları

Asr-ı saadette sancak, yalnızca bir kumaş parçası değil, sorumluluk ve sadakatin sembolüydü. Sancak teslim edilmez, yere düşürülmezdi. Bu yüzden sancağı kime vereceği, Hz. Peygamber için önemli bir karardı:

• Uhud'da Mus'ab b. Umeyr: Uhud Savaşı'nda sancağı Mus'ab b. Umeyr taşıdı ve sancak elindeyken şehit düştü (İbn Hişâm, es-Sîre). Mus'ab, hicretten sonra Peygamberimizin Ebû Eyyûb el-Ensârî ile kardeş ilan ettiği sahabedir. Yani Eyüp Sultan'ın ahiret kardeşi, İslam tarihinin en meşhur sancaktarlarından biridir.
• Hayber'de Hz. Ali: Hz. Peygamber Hayber'de "Yarın bu sancağı, Allah'ın ve Resûlü'nün sevdiği, Allah'ı ve Resûlü'nü seven birine vereceğim" buyurdu ve sancağı Hz. Ali'ye verdi (Buhârî, Megâzî 38; Müslim, Fezâilü's-sahâbe 32). Ebû Eyyûb da bu seferdeydi ve dönüş yolunda Peygamberimizin çadırını sabaha kadar korudu.
• Mûte'de üç sancaktar: Mûte Savaşı'nda sancağı sırasıyla Zeyd b. Hârise, Ca'fer b. Ebî Tâlib ve Abdullah b. Revâha taşıdı; üçü de şehit oldu. Sancak yere düşmeden Hâlid b. Velîd tarafından alındı (Buhârî, Megâzî 44).

Bu örnekler sancağın asıl sırrını gösterir: Sancak, onu taşıyanın canından daha değerli sayılan bir emanettir.

Eyüp Sultan'a Neden "Alemdar" Denir?

Osmanlı geleneğinde ve halk arasında Ebû Eyyûb el-Ensârî, hem "Mihmândâr-ı Nebî" (Peygamber'in ev sahibi) hem de "Alemdâr-ı Nebî" (Peygamber'in sancaktarı) olarak anılır. Burada dürüst bir ayrım yapmak gerekir: Siyer ve hadis kaynakları Ebû Eyyûb'u en çok Peygamberimizi evinde ağırlayan sahabe olarak anlatır; belirli bir savaşta Peygamberimizin sancağını onun taşıdığına dair açık ve meşhur bir kayıt yoktur.

"Alemdar" lakabını, kelimenin daha geniş anlamıyla okumak mümkündür. Ebû Eyyûb, Bedir'den itibaren Peygamberimizin katıldığı bütün gazvelerde bulunmuş, ondan sonra da hayatı boyunca seferlerden geri kalmamış ve seksen yaşını geçtiği halde İslam'ın sancağını İstanbul surlarına kadar taşımıştır. İstanbul halkı için o, şehre ilk gelen İslam sancağının sahibidir. Lakap, bu sadakate duyulan hürmetin ifadesidir. Hayatını Eyüp Sultan Kimdir? yazımızda ayrıntılı olarak okuyabilirsiniz.

Sancak-ı Şerif: Osmanlı'nın En Kutsal Sancağı

Osmanlı'da "sancak" denince akla gelen en kutsal emanet, Hz. Peygamber'e ait olduğuna inanılan Sancak-ı Şeriftir. Yaygın kabule göre bu sancak, 16. yüzyılın sonlarında Şam'dan İstanbul'a getirildi ve Topkapı Sarayı'ndaki Mukaddes Emanetler arasında, Hırka-i Saadet Dairesi'nde saklandı. Sancak-ı Şerif yalnızca çok önemli seferlerde ve olağanüstü günlerde törenle çıkarılırdı; padişah ya da sadrazam onu teslim alarak orduyla birlikte yola çıkardı. En son 1914'te Birinci Dünya Savaşı'nın başında çıkarıldığı bilinir.

Sık yapılan bir karışıklığa da dikkat çekelim: Sancak-ı Şerif Eyüp Sultan'da değil, Topkapı Sarayı'nda saklanırdı ve bugün de Kutsal Emanetler arasındadır. Eyüp Sultan'ın sancak geleneğindeki yeri ise başkadır.

Eyüp'te Sancak ve Kılıç

Eyüp Sultan'ın Osmanlı'daki yeri, sancakla değil kılıçla anılır. Osmanlı padişahları tahta çıktıktan sonra Eyüp Sultan'a gelir ve burada kılıç kuşanırdı. Bu tören, yeni padişahın saltanatını Peygamberimizin ev sahibi olan bir sahabenin huzurunda başlatması anlamına geliyordu. Tören, 1918'de Sultan VI. Mehmed Vahdeddin'in kılıç kuşanmasıyla son buldu. Ayrıntılar için Kılıç Kuşanma Geleneği yazımıza bakabilirsiniz.

Kılıç kuşanma alayı, sarayın sancakları ve bando eşliğinde Haliç'ten ya da karadan Eyüp'e ulaşırdı. Yani Eyüp, sancakların saklandığı yer değil, sancakların altında yürüyen alayların vardığı yerdi. Pek çok tarih kitabı, padişahların önemli seferlerden önce de Eyüp Sultan'ı ziyaret edip dua ettiklerini anlatır.

Bugün Eyüp'te Sancağın İzleri

• Minarelerin alemleri: Eyüp Sultan Camii'nin kubbesindeki ve minarelerindeki alemler, sancak kelimesinin bugün de yaşayan karşılığıdır.
• Askere uğurlama: Askere giden gençlerin aileleriyle birlikte Eyüp Sultan'ı ziyaret etmesi, sancak ve vatan sevgisiyle Eyüp arasındaki bağın bugünkü devamıdır.
• Hazirede yatan sancakbeyleri ve paşalar: Eyüp'teki tarihi mezarlıklarda, Osmanlı ordusunda sancak taşımış pek çok devlet adamı ve asker yatar. Bkz. Eyüp Sultan Haziresi.
• Fethin hatırası: 1453'te surların üzerine dikilen sancak, Eyüp Sultan'ın sekiz asır önce taşıdığı ümidin gerçekleşmesiydi. Bkz. Eyüp Sultan ve İstanbul'un Fethi.

Sancağın Asıl Sırrı

Sancağın sırrı, kumaşında değil, onu taşıyanın sadakatindedir. Mus'ab b. Umeyr sancağı elinden bırakmadı; Mûte'nin sancaktarları onu yere düşürmedi; Ebû Eyyûb el-Ensârî ise hayatını bir sancak gibi taşıdı: Peygamberimize kapısını açtı, ondan sonra da onun yolundan ayrılmadı. Eyüp Sultan'ı ziyaret eden herkes, aslında bu sadakatin hatırasını ziyaret eder.

Eyüp Sultan'ın tarihteki ve bugünkü diğer sırları için Eyüp Sultan Camii'nin Sırrı yazımızı, ziyaret için türbe ziyaret rehberimizi okuyabilirsiniz.