Eyüp Sultan'ın Asıl Adı Ne? Halid bin Zeyd ve Diğer İsimleri

İstanbul'da herkes onu Eyüp Sultan olarak tanır. Hadis kitaplarında Ebû Eyyûb el-Ensârî diye geçer; kimi "Ebu Eyyub", kimi "Eba Eyyub" diye yazar; dünya onu Abu Ayyub al-Ansari olarak bilir. Oysa bunların hiçbiri onun asıl adı değildir. Bu yazıda Peygamberimizin ev sahibi olan bu büyük sahabenin asıl adını, künyesini, nisbelerini ve lakaplarını, her birinin ne anlama geldiğiyle birlikte anlatıyoruz.

Kısaca: Bütün İsimleri

• Asıl adı (ism): Hâlid
• Soyu (neseb): Hâlid b. Zeyd b. Küleyb, yani Zeyd'in oğlu, Küleyb'in torunu Hâlid
• Künyesi: Ebû Eyyûb, yani "Eyyûb'un babası"
• Nisbeleri: el-Ensârî, en-Neccârî, el-Hazrecî
• Unvanları: Mihmândâr-ı Nebî (Peygamber'in ev sahibi), halk arasında Alemdâr
• İstanbul'daki adı: Eyüp Sultan
• Arapçası: خالد بن زيد، أبو أيوب الأنصاري
• İngilizcesi: Khalid ibn Zayd, Abu Ayyub al-Ansari

Arap İsimlendirmesi Nasıl İşler?

Eyüp Sultan'ın neden bu kadar çok ismi olduğunu anlamak için Arapların isim geleneğini bilmek gerekir. Klasik Arap isimlendirmesinde bir kişinin birkaç farklı adı bir arada kullanılırdı:

• İsm: Doğumda verilen asıl isim. Eyüp Sultan için bu, Hâlid'dir.
• Neseb: Baba ve dedelerin "b." (bin, oğlu) ile sıralanmasıdır: Hâlid b. Zeyd b. Küleyb.
• Künye: "Ebû" (babası) ya da kadınlar için "Ümmü" (annesi) ile başlayan, saygı ifade eden addır: Ebû Eyyûb.
• Nisbe: Kişinin kabilesini, şehrini ya da topluluğunu gösteren, "-î" ile biten addır: el-Ensârî.
• Lakap: Bir özelliği ya da hatırası yüzünden verilen addır.

Araplar arasında bir kişiye künyesiyle hitap etmek, onu adıyla çağırmaktan daha saygılı sayılırdı. Bu yüzden Hâlid b. Zeyd, hayatı boyunca da, hadis kaynaklarında da en çok Ebû Eyyûb künyesiyle anıldı. Hadis kitaplarında onun adı hemen her zaman "Ebû Eyyûb el-Ensârî" şeklinde geçer.

Asıl Adı: Hâlid b. Zeyd

Eyüp Sultan'ın asıl adı Hâlid'dir. Arapçada "kalıcı, ebedî" anlamına gelir. Babasının adı Zeyd b. Küleyb'dir. Tam nesebi siyer kaynaklarında Hâlid b. Zeyd b. Küleyb b. Sa'lebe şeklinde uzar ve Medine'nin Hazrec kabilesine ulaşır.

Adının anlamı, hayatıyla güzel bir uyum içindedir: Hâlid, yani kalıcı olan. Vefatından on dört asır sonra bile bir şehrin semtine adını veren, her gün binlerce kişinin kabrini ziyaret ettiği bu sahabenin hatırası gerçekten de kalıcı olmuştur.

Künyesi: Ebû Eyyûb, Ebâ Eyyûb, Eba Eyyub

Ebû Eyyûb, "Eyyûb'un babası" demektir. Arap geleneğinde künye çoğunlukla kişinin oğullarından birinin, genellikle ilk oğlunun adıyla alınırdı; Eyyûb adının onun oğullarından birinin adı olduğu nakledilir.

Türkçede bu künyenin farklı yazımlarına rastlanır: Ebû Eyyûb, Ebu Eyyub, Eba Eyyub, Ebâ Eyyûb. Hepsi aynı kişiyi gösterir. Peki "Ebû" ile "Ebâ" farkı nereden gelir? Arapçada "baba" anlamındaki bu kelime, cümledeki görevine göre şekil değiştirir: Özne olduğunda Ebû, nesne olduğunda ve hitapta Ebâ, tamlamada ise Ebî olur. Ziyaretçilerin türbede verdiği "Esselâmü aleyke yâ Ebâ Eyyûb" (Selam sana ey Ebû Eyyûb) selamında künye hitap halinde olduğu için "Ebâ" şeklini alır. Türkçede yaygınlaşan "Eba Eyyub" yazımı da buradan gelir. Kısacası "Ebu Eyyub" da "Eba Eyyub" da doğrudur; isim olarak anılırken "Ebû Eyyûb", hitap ederken "Ebâ Eyyûb" denir.

İlginç bir ayrıntı: Eşi de aynı künyenin kadın şekliyle, Ümmü Eyyûb ("Eyyûb'un annesi") olarak anılır.

Nisbeleri: el-Ensârî, en-Neccârî, el-Hazrecî

• el-Ensârî: En bilinen nisbesidir. "Ensar", "yardım edenler" demektir ve hicretle Mekke'den gelen Müslümanlara kucak açan Medineli Müslümanlara verilen addır. Bu nisbe Kur'an'da da geçen bir şeref unvanıdır (Tevbe Suresi, 100).
• en-Neccârî: Mensubu olduğu Neccâroğulları kolunu gösterir. Neccâroğulları, Hz. Peygamber'in dedesi Abdülmuttalib'in annesi Selmâ'nın ailesiydi; bu yüzden Peygamberimizin akrabaları sayılırdı.
• el-Hazrecî: Medine'nin iki büyük kabilesinden biri olan Hazrec'e mensubiyetini gösterir.

Unvanları: Mihmândâr-ı Nebî ve Alemdâr

Mihmândâr-ı Nebî (ya da Mihmândâr-ı Resûl), "Peygamber'in ev sahibi" demektir. Hz. Peygamber Medine'ye hicret ettiğinde yaklaşık yedi ay onun evinde kaldığı için bu unvan, Osmanlı'dan bu yana Eyüp Sultan'ın en sevilen sıfatıdır. Ayrıntılar için Mihmandar-ı Resul: Eyüp Sultan yazımıza bakabilirsiniz.

Alemdâr ise "sancaktar" demektir. Halk arasında Eyüp Sultan "Peygamberimizin sancaktarı" olarak da anılır. Ancak kaynaklarda onun belirli bir savaşta Peygamberimizin sancağını taşıdığına dair açık bir kayıt yoktur; bu lakap, onun bütün gazvelerdeki sadakatine duyulan hürmetin ifadesi olarak anlaşılmalıdır. Konuyu Sancakların Sırrı yazımızda ele aldık.

Neden "Eyüp Sultan"?

İstanbul halkı ona künyesinin kısaltılmış haliyle Eyüp, saygıyla da Sultan der. Buradaki "Sultan" bir hükümdarlık unvanı değildir. Anadolu ve Osmanlı geleneğinde büyük velilere ve manevi önderlere duyulan derin hürmet, onları "sultan" diye anarak ifade edilirdi. Bursa'daki Emir Sultan ve İstanbul'daki Karacaahmet Sultan gibi isimler bu geleneğin örnekleridir. Eyüp Sultan, bu unvanla anılanların en büyüklerinden biridir: Gönüllerin sultanı.

Türkçede Arapça Eyyûb adı, zamanla telaffuzu kolaylaşarak Eyüp şeklini almıştır. Bu yüzden hem "Eyüp Sultan" hem de "Eyyûb Sultan" yazımına rastlanır.

Eyüp Semti ve Eyüpsultan İlçesi

Fatih Sultan Mehmed'in 1458'de türbe ve camiyi yaptırmasından sonra çevresinde gelişen semt, adını doğrudan bu sahabeden aldı ve asırlarca Eyüp olarak anıldı. İlçenin resmî adı 2017'de Eyüpsultan olarak değiştirildi. Yani bugün İstanbul'un bir ilçesi, bir sahabenin künyesini ve ona duyulan hürmeti birlikte taşır.

Sık yapılan bir karışıklığa da dikkat çekelim: Eyüp semtinin adı, sabrıyla bilinen Hz. Eyyûb peygamberden değil, onun adını künyesinde taşıyan sahabe Ebû Eyyûb el-Ensârî'den gelir.

Sık Sorulan Sorular

Eyüp Sultan'ın asıl adı nedir?
Asıl adı Hâlid b. Zeyd'dir. Ebû Eyyûb onun künyesi, el-Ensârî ise nisbesidir.

"Ebu Eyyub" mu, "Eba Eyyub" mu doğru?
İkisi de doğrudur. Arapçada kelime cümledeki yerine göre değişir: Anılırken "Ebû Eyyûb", hitap ederken "Ebâ Eyyûb" denir.

Eyüp Sultan bir sultan mıydı?
Hayır. "Sultan" burada bir hükümdarlık unvanı değil, halkın büyük manevi şahsiyetlere duyduğu hürmetin ifadesidir.

Eyüp semti Hz. Eyyûb peygamberle mi ilgilidir?
Hayır. Semt, adını sahabe Ebû Eyyûb el-Ensârî'den alır.

Eyüp Sultan'ın hayatının tamamı için Eyüp Sultan Kimdir?, İstanbul'a gelişinin hikâyesi için Eyüp el-Ensari Neden İstanbul'a Gelmişti? yazılarımızı okuyabilirsiniz.